Bấp bênh nghề nuôi hàu cửa sông Bắc Luân

Một buổi sáng đầu tháng 5, chúng tôi theo chân ông Nguyễn Văn Xuân (tổ 12, khu Tràng Vĩ, phường Móng Cái 1) ra khu vực nuôi hàu, hà cửa sông Bắc Luân. Nước cạn, hàng trăm giàn bè nuôi hàu nằm phơi nắng trên lớp bùn xám của vùng bãi triều mênh mông. Toàn bộ mặt nước cạn trơ đáy, chỉ còn một luồng lạch nhỏ ngoằn ngoèo vừa đủ cho chiếc mảng máy len qua.

Những giàn hàu phơi nắng

Trên bãi triều mênh mông, việc đi lại giữa các giàn hàu chỉ cần đi bộ từ giàn này, sang giàn kia. Bước đi trên những giàn bè nằm san sát, ông Xuân cho biết: “Ngày trước khu này nước lưu thông tốt lắm, hàu lớn nhanh, ít dịch bệnh. Mấy năm nay thì khác rồi…”.

Những giàn hàu nằm nghiêng ngả trên mặt bùn. Không khí ngai ngái mùi nước lợ pha lẫn mùi vỏ hàu chết lâu ngày. Thi thoảng mới thấy vài người dân lặng lẽ đi kiểm tra bè, nhặt nhạnh những con hàu còn sống sót. Trên nhiều giàn nuôi, vỏ hàu chết chất thành từng đống nhỏ khắp mặt giàn.

Gia đình ông Nguyễn Văn Xuân hiện có 6 giàn nuôi hàu tại khu vực cửa sông Bắc Luân. Ông Xuân đã gắn bó với nghề nuôi hàu hàng chục năm nay và còn nhận kéo giàn thuê cho các hộ dân mỗi khi con nước lên, xuống.

Dừng lại bên một bè còn sâm sấp nước phía dưới, ông Xuân dùng tay nhấc thử một dây hàu đã nuôi hơn 8 tháng. Những vỏ hàu xám đục bám ken dày đặc, nhưng khi tách thử chỉ còn lác đác vài con sống. “Hiện tượng hàu chết bắt đầu từ tháng 3. Ban đầu hàu chết lác đác vài dây, giờ thì gần như bè nào cũng bị. Giàn nhà tôi chết khoảng 30-40%, có bè cao hơn” - ông Xuân thở dài.

Theo ông Xuân, thời điểm này nước cạn kéo dài khiến các giàn hàu phải phơi bãi quá lâu. Có ngày hàu nằm trên bãi từ sáng tới chiều tối mới có nước trở lại. Con hàu vốn sống phụ thuộc môi trường nước lưu thông nên khi phơi nắng nhiều ngày liên tục sẽ yếu dần rồi chết.

Ông Xuân cho rằng nguyên nhân lớn nhất là dòng chảy khu vực cửa sông Bắc Luân không còn thông thoáng như trước. Từ khi thi công cầu Trà Bình hồi tháng 10/2018 và đưa công trình vào sử dụng năm 2020, luồng nước thay đổi rõ rệt. Nhiều khu vực nước tù hơn, độ mặn cao hơn trước. “Trước đây nước ra vào mạnh, giờ bãi bồi nhiều lên, nước rút là cạn trơ đáy. Có chỗ người đi bộ được luôn. Hàu phơi bãi lâu nên yếu, chết dần” - ông Xuân nói.

Người nuôi hàu thấp thỏm theo con nước

Những ngày này, người nuôi hàu chỉ còn biết chờ con nước lớn để tranh thủ kéo từng giàn ra phía ngoài biển, nơi dòng chảy thông thoáng hơn. Nhưng việc di chuyển cũng khá vất vả và tốn kém. “Có hôm nước lên lúc nửa đêm cũng phải đi kéo. Chậm là hàu chết thêm” - ông Xuân cho biết.

Rời khu vực nuôi hàu của gia đình ông Xuân, chúng tôi đến các giàn nuôi của gia đình ông Phạm Văn Vân, cũng ở tổ 12, khu Tràng Vĩ. Hơn 10 giàn hàu nằm trải dài ven luồng nước. Dưới cái nắng đầu hè, nhiều dây hàu đã bốc mùi. Ông Vân đang tất bật gom những dây còn hàu sống để buộc lại thành dây mới. Phía cuối bè, vợ ông Vân lặng lẽ ngồi nhặt từng con hàu còn sống sót từ những dây đã chết quá nửa. Công việc diễn ra chậm chạp và nặng nề.

Ông Vân cho biết, gia đình có kinh nghiệm nuôi hàu đã hàng chục năm, nhưng chưa mấy khi gặp tình cảnh khó khăn kéo dài như những năm gần đây. “Bè nhà tôi hiện hàu chết khoảng 40-50%. Có giàn gần như mất trắng. Hàu đang lớn bình thường rồi chết dần, không phải chết đồng loạt một lúc” - ông Vân nói.

Theo ông Vân, nhiều năm qua người nuôi ở khu vực này liên tục phải thích nghi với sự thay đổi của môi trường nước. Hàu nuôi giờ không thể cố định một chỗ như trước, mà phải thường xuyên kéo ra, vào theo thủy triều. “Giữa tháng 5 âm lịch mới kéo hẳn ra ngoài được. Trước thời điểm đó nước trong này cạn quá, độ mặn cao, hàu chịu không nổi” - ông Vân chia sẻ.

Những ngày này, người nuôi hàu gần như sống theo con nước. Cứ đến thời điểm thủy triều lên cao, nước ổn định là các hộ lại tất bật thuê người kéo giàn ra phía ngoài cửa biển để “cứu” hàu. Chi phí cho mỗi lần di chuyển là 2-3 triệu đồng/bè, trong khi mỗi tháng có khoảng 3 con nước lớn, nên người dân phải liên tục kéo giàn ra vào, tốn kém đủ đường.

Nhưng khi kéo được giàn ra khu vực nước sâu thì một nỗi lo khác lại thường trực. Nhiều xuồng máy công suất lớn thường xuyên chạy xuyên qua khu vực nuôi hàu, tạo sóng mạnh, va quệt, làm đứt dây neo, gãy giàn, vỡ bè. Người dân tiếp tục phải thuê người gia cố, sửa chữa. “Làm nghề giờ cực hơn trước nhiều. Hàu chết đã mất tiền, còn tiền kéo giàn, sửa bè, thay dây cứ đội lên từng ngày” - ông Vân nói.

Không chỉ đối mặt với dịch bệnh và môi trường thay đổi, người nuôi hàu giờ còn phải gánh thêm áp lực chi phí từ việc chuyển đổi phao nổi theo quy chuẩn mới. Dẫn chúng tôi tới một góc bè vừa bị gãy khung, ông Vân chỉ những quả phao nhựa méo mó, có quả đã ngấm đầy nước bên trong, nói: “Phao nhựa giá cao gấp nhiều lần phao xốp, nhưng lại không phù hợp với vùng nuôi này. Sóng đánh, phao cứng là gãy giàn ngay. Có quả mới dùng thời gian ngắn đã thủng, ngấm nước”.

Theo người nuôi, một giàn hàu cần hàng trăm quả phao. Mỗi quả có giá 520.000 đồng. Chi phí thay thế lên tới hàng trăm triệu đồng. “Không thay phao nhựa thì không đúng quy định. Thay phao nhựa thì chất lượng kém, không phù hợp. Bè nào thay phao nhựa thì chỉ sau 1 năm là đứt, gãy hết giàn” - ông Vân băn khoăn.

Ở phía sau núi Tổ Chim, tình trạng còn nặng nề hơn. Tại khu vực nuôi của gia đình ông Phạm Văn Hưởng có nhiều giàn nuôi đặt sâu phía trong khu vực bãi triều. Tại đây, tỷ lệ hàu chết đã lên tới 70-80%. Người trông hàu nhấc liên tiếp 6 dây hàu lên kiểm tra. Mỗi dây có hơn 30 con hàu lớn nhỏ ken dày. Dùng tay tách vỏ, tất cả đều rỗng ruột, hoặc đã chết khô. Không tìm nổi một con còn sống. “Một giàn đầu tư vài trăm triệu đồng. Hàu chết kiểu này nhiều nhà điêu đứng” - ông Hưởng nói.

Loay hoay giữa quy hoạch và thực tế

Theo phương án nuôi trồng thủy sản trên biển được UBND TP Móng Cái trước đây phê duyệt năm 2024, phường Móng Cái 1 có 4 vùng nuôi với tổng diện tích 191,3ha, gồm các vùng Hải Hòa 1, Hải Hòa 2, Hải Hòa 3 và khu vực Trà Cổ. Riêng vùng Trà Cổ có diện tích 76ha.

Hiện địa phương có 132 cá nhân nuôi trồng thủy sản với 287 giàn, bè trên diện tích khoảng 80ha. UBND phường đã giao đất có mặt nước ven biển cho 34 cá nhân với diện tích hơn 20ha; còn nhiều hộ đang hoàn thiện thủ tục thuê đất theo quy định. Việc quy hoạch, giao đất mặt nước được kỳ vọng giúp nghề nuôi trồng thủy sản phát triển bài bản hơn, tạo điều kiện cho người dân yên tâm đầu tư lâu dài.

Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Thanh Hải, Phó Chủ tịch UBND phường Móng Cái 1 nhấn mạnh, địa phương thường xuyên tuyên truyền đến người dân thực hiện đúng quy định về nuôi trồng thủy sản, sử dụng vật liệu nổi theo quy chuẩn kỹ thuật và chủ động phòng chống dịch bệnh cho thủy sản nuôi.

“Phường đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn các hộ nuôi theo dõi môi trường nước, chủ động các biện pháp phòng dịch bệnh; đồng thời rà soát, hướng dẫn các hộ hoàn thiện hồ sơ giao đất, thuê đất mặt nước nuôi trồng thủy sản theo quy định. Chúng tôi đã nhiều lần kiến nghị ngành chức năng quan tâm đánh giá môi trường nước tại khu vực nuôi, đặc biệt tại vùng cửa sông Bắc Luân, nơi tập trung nhiều bè nuôi của người dân. Đối với việc chuyển đổi vật liệu nổi, địa phương tiếp tục vận động người dân thay thế phao xốp bằng vật liệu phù hợp theo quy chuẩn, song cũng ghi nhận những phản ánh liên quan đến chất lượng một số loại phao nhựa” - Phó Chủ tịch UBND phường Móng Cái 1 cho biết.

Chiều muộn, ngay khi thuỷ triều nhích dần trên bãi triều loang lổ bùn nước, hàng trăm giàn bè vẫn nằm im lìm dưới nắng. Từ phía xa, những chiếc xuồng, mảng máy lại nổ giòn, chuẩn bị kéo những giàn hàu còn sống sót ra phía ngoài cửa biển.

Người nuôi hàu khu vực cửa sông Bắc Luân vẫn bám bè, bám biển, lặng lẽ xoay xở theo từng con nước. Họ chỉ mong vùng nước cửa sông Bắc Luân sớm được đánh giá toàn diện về môi trường, dòng chảy; những khó khăn trong nuôi trồng thủy sản được tháo gỡ, để nghề nuôi hàu không tiếp tục chìm trong cảnh mùa được, mùa mất.