Giải pháp ban đầu ứng phó với hiện tượng cua chết ở Cà Ma

Vừa qua, tại một số xã ven biển có nhiều diện tích nuôi cua quảng canh của Cà Mau xảy ra hiện tượng cua chết diện rộng. Sau chuyến công tác kiểm tra thực tế tại các vùng nuôi cua trọng điểm này của Cà Mau, ông Nguyễn Ngọc Tiến, Phó trưởng Phòng Dịch tễ thú y (Cục Chăn nuôi và Thú y, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đã có những chia sẻ chi tiết về hiện tượng cua chết liên quan đến một loài nội ký sinh trùng và các giải pháp ứng phó trước mắt.

Theo ông Tiến, nguyên nhân chính gây chết cua được xác định là một loài nội ký sinh trùng giáp xác chân đều, sống nội ký sinh trong xoang cơ thể cua và hút dinh dưỡng, khiến vật nuôi suy kiệt rồi chết. Trước đây, khi hiện tượng cua chết xảy ra vào những năm 2020 - 2021, các nghiên cứu ban đầu đã xác định và gọi tên loại ký sinh trùng này là giáp xác chân tơ.

Điều đáng lưu ý là đến nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, trong khi hiểu biết khoa học về loài này còn rất hạn chế, chưa có nhiều tài liệu nghiên cứu trên thế giới.

Từ kết quả khảo sát thực địa, đoàn công tác nhận thấy mô hình nuôi quảng canh tại địa phương có thể là yếu tố khiến dịch bệnh kéo dài. Việc nuôi phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện tự nhiên như nguồn nước thủy triều, nhiệt độ, thời tiết trong khu vực, không kiểm soát được chất lượng nguồn nước đầu vào của ao đầm, kết hợp với tập quán "thu tỉa thả bù" liên tục đã tạo điều kiện để mầm bệnh tồn lưu trong ao nuôi.

"Khi không có giai đoạn ngắt quãng, vòng đời của ký sinh trùng không bị phá vỡ, dẫn đến tình trạng tái nhiễm lặp đi lặp lại", ông Nguyễn Ngọc Tiến phân tích.

Cụ thể, theo một số tài liệu của quốc tế, vòng đời của ký sinh trùng này có sự tham gia của hai vật chủ: giáp xác chân chèo (copepods là vật chủ trung gian) và cua biển (họ cua bơi Portunidae và cua bùn Scylla sp. là vật chủ đích). Giáp xác chân đều ký sinh trong cua, hút chất dinh dưỡng và phát triển thành dạng trưởng thành, đẻ trứng vào gan, cơ và tim cua, sau nở thành ấu trùng Epicaridium.

Ấu trùng này từ cua bệnh phát tán ra môi trường, tiếp đó ký sinh trong giáp xác chân chèo (biến đổi thành ấu trùng Microniscus và phát triển thành giai đoạn ấu trùng Cryptoniscus. Sau đó ấu trùng này rời vật chủ trung gian, bơi tự do để tìm kiếm cua và xâm nhập vào cua qua các khớp chân, mang hoặc các khe hở cơ thể. Do giáp xác chân chèo hiện diện phổ biến trong môi trường nước, chu trình lây nhiễm gần như khép kín trong ao nuôi.

Trong bối cảnh chưa có giải pháp đặc trị, từ đặc điểm vòng đời của ký sinh trùng nêu trên, Cục Chăn nuôi và Thú y khuyến cáo các địa phương và người nuôi cần tăng cường phát hiện cua có dấu hiệu nhiễm bệnh để loại bỏ ngay khỏi ao đầm, giảm thiểu việc phát tán ấu trùng ra môi trường, đồng thời tập trung vào các biện pháp  cắt đứt vòng đời ký sinh trùng.

Một trong những giải pháp quan trọng là luân canh hoặc tạm ngừng nuôi cua trong một vụ để chuyển sang đối tượng khác. Khi không còn vật chủ đích phù hợp, ký sinh trùng sẽ dần suy giảm và bị loại bỏ khỏi môi trường.

Bên cạnh đó, việc nuôi tăng cường thêm một số loài để tiêu diệt vật chủ trung gian được xem là hướng đi khả thi. Theo ông Tiến, có thể thả thêm các loài cá phù hợp với môi trường ao đầm nước mặn để tiêu thụ giáp xác chân chèo, vốn là mắt xích trung gian trong vòng đời ký sinh trùng. Khi mật độ vật chủ trung gian giảm, nguy cơ lây nhiễm sang cua cũng giảm theo.

Một yếu tố kỹ thuật khác cần đặc biệt lưu ý là cần có phương án điều tiết độ mặn. Thực tế quan sát cho thấy ký sinh trùng phát triển mạnh trong điều kiện độ mặn cao (17‰–30‰), phổ biến vào mùa nắng và giảm nhiều khi mùa mưa đến.

Ngược lại, khi độ mặn giảm xuống dưới 15‰, khả năng phát triển của chúng bị hạn chế rõ rệt. Do đó, giải pháp được khuyến nghị là duy trì độ mặn ở mức dưới 15‰ để vừa đảm bảo sinh trưởng của cua, vừa hạn chế dịch bệnh.

Ngoài ra, ông Tiến cũng cho biết việc điều chỉnh cơ cấu giống cua nuôi là hướng cần nghiên cứu thêm. Theo phản ánh của một số người nuôi, cua càng xanh, đối tượng nuôi phổ biến tại địa phương  có mức độ nhiễm cao hơn, trong khi cua càng đỏ và cua càng tía có thể ít mẫn cảm hơn với ký sinh trùng này.

Về lâu dài, yếu tố then chốt vẫn là thay đổi phương thức quản lý. Ngành chuyên môn khuyến cáo áp dụng nguyên tắc "cùng vào - cùng ra", kết hợp vệ sinh, tiêu độc và xử lý đáy ao đầm giữa các vụ nuôi nhằm cắt mầm bệnh.

Tuy nhiên, ông Tiến cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng việc triển khai trong điều kiện nuôi quảng canh quy mô lớn hiện nay là không dễ, cần có lộ trình phù hợp.

"Các giải pháp hiện nay được khuyến cáo chủ yếu dựa trên quan sát thực tế và kinh nghiệm địa phương. Để xử lý triệt để, cần có thêm các nghiên cứu bài bản về tác nhân gây bệnh, đặc điểm sinh học và mô hình nuôi phù hợp", đại diện Phòng Dịch tễ thú y của Cục Chăn nuôi và Thú y nhấn mạnh thêm.

Trước đó, vào ngày 5/5, đoàn công tác Cục Chăn nuôi và Thú y (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) do Phó Cục trưởng Phan Quang Minh dẫn đầu đã làm việc với các cơ quan liên quan của tỉnh và có buổi khảo sát thực tế, xác định nguyên nhân sau khi xảy ra hiện tượng cua chết ở một số xã ven biển của Cà Mau.

Ký sinh trùng giáp xác chân đều (Portunion conformis) là một loài giáp xác ký sinh thuộc họ Entoniscidae, bộ Isopoda. Đây là một loại nội ký sinh trùng đặc biệt nguy hiểm, thường ký sinh trong xoang cơ thể của các loài cua biển, điển hình là cua đá xanh (Hemigrapsus oregonensis) và cua bùn/cua biển (Scylla sp.).