Thấp thỏm nghề nuôi cá lồng

Tiếng máy sục khí lịm dần...

“Phạch... phạch... khục...” - tiếng chiếc máy bơm sục khí oxy chạy cố những hơi cuối cùng rồi lịm hẳn vì bùn đặc quánh hút vào cánh quạt. Ông Nguyễn Văn Bình, 69 tuổi ở xã Thanh Thủy thất thần buông sào tre, ngước đôi mắt đỏ hoe nhìn về chiếc lồng bè trống rỗng. Toàn bộ số vốn liếng tích cóp cuối đời của ông dồn hết vào lồng cá này từ năm 2025, nay đã mất trắng.

“Nước cạn sạch từ bờ ra hàng trăm mét, trơ đáy, không cách nào kéo lồng đi cứu kịp. Nghe tin đập Thủy điện Hòa Bình đóng nước, chúng tôi trở tay không kịp. Dòng sông rút nhanh như một cái chớp mắt. Khoảng 1 tấn cá lăng, cá trắm, cá rô phi sắp đến ngày thu hoạch của nhà tôi chết ngạt dưới bùn nóng, thiệt hại hơn 70 triệu đồng. Cá chết vớt lên bờ phải bán chạy, bán rẻ như cho, thậm chí mang cho không người ta cũng ái ngại không buồn lấy” - ông Bình nghẹn ngào, bàn tay run rẩy chỉ ra phía lòng sông đầy cát trắng chạy dài.

Cách lồng cá của nhà ông Bình không xa, những tiếng “xoèn xoẹt, xoèn xoẹt” của dao cạo vảy cá vang lên liên hồi trên bờ kè bê tông. Đó là âm thanh gom nhặt những gì còn sót lại trong tuyệt vọng. Gia đình anh Nguyễn Văn Thiết và chị Mai Thị Kim Trinh là hộ thiệt hại nhất vùng. Không có nhà trên cạn, hai vợ chồng lâu nay sinh sống hoàn toàn dưới bè cá gắn với dòng sông Đà. Bao nhiêu năm đi làm thuê cuốc mướn, chắt bóp được đồng nào anh chị dồn tất cả xuống lòng sông để đầu tư hệ thống 7 lồng bè. Chị Trinh nhìn dòng nước cạn trơ rác, thẫn thờ: “Nhà tôi đầu tư hàng tỷ đồng cho bè và cá giống. Chỉ mấy ngày qua, cá chết mất hơn 3 tấn, hiện tại còn gượng giữ được khoảng 1 tấn ở hố nước sâu. Giờ tay trắng lại hoàn tay trắng, tiền cám, tiền gốc chưa trả, không biết lấy gì để trả nợ lãi vay bây giờ”.

Ông Bình đứng bên cạnh ái ngại: “Nhà chú Thiết giờ coi như không còn đường lên bờ nữa rồi, cụt hẳn vốn rồi, không biết còn gượng được đến khi nào”.

Cần những lời giải vĩ mô

Đoan Hạ, Xuân Lộc... từ lâu đã nổi tiếng là cái nôi của nghề nuôi cá lồng trên sông Đà. Với lợi thế dòng chảy mạnh, nước trong và giàu oxy, cá lồng Thanh Thủy (cũ), đặc biệt là các loại cá: lăng, chiên, trắm đen, diêu hồng, bỗng... từng khẳng định thương hiệu, mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm cho người dân. Nghề này từng được kỳ vọng là “cứu cánh” xóa nghèo, làm giàu bền vững cho vùng đất dọc sông Đà.

Thế nhưng, những năm gần đây, sông Đà nhiều lần khắc nghiệt. Lịch sử nuôi cá lồng nơi đây đã ghi nhận không ít đợt cá chết hàng loạt do xả lũ gây sặc nước, hay nắng nóng kết hợp thủy điện ngắt dòng làm nước thiếu oxy. Nhưng người dân khẳng định chưa có đợt nào khốc liệt như đầu tháng 7/2026. Tốc độ rút nước quá nhanh khiến toàn bộ kinh nghiệm đối phó tích lũy hàng chục năm của người dân trở nên vô hiệu.

Cơn khủng hoảng này đang là hồi chuông cảnh báo về sự xung đột giữa phát triển năng lượng và sinh kế bền vững của người dân hạ du. Để giải quyết dứt điểm, cần có những giải pháp vĩ mô mang tính chiến lược và đồng bộ từ các cơ quan quản lý. Anh Dương Tiến Dũng là hộ có thâm niên nuôi cá lồng ở xã Xuân Lộc trước đây, nay là xã Đào Xá cho rằng: Về vĩ mô, cần có cơ chế phối hợp và cảnh báo sớm quy trình vận hành liên hồ chứa. Theo đó, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nên có quy trình phối hợp với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) một cách khoa học và cụ thể về lịch điều tiết nước, đóng/xả đáy của Nhà máy Thủy điện Hòa Bình và các thủy điện bậc thang thượng nguồn. Việc thông báo phải trước ít nhất hàng tuần đến người nuôi cá lồng để chủ động có phương án cứu cá.

Về lâu dài, để nghề nuôi cá lồng phát huy hiệu quả, cần quy hoạch lại vùng nuôi và ứng dụng công nghệ vào chăn nuôi. Các ngành chức năng nên rà soát, đánh giá lại sức tải môi trường của sông Đà. Kiên quyết không để người dân tự phát thả lồng cá tại các vùng nước cạn, luồng lạch hẹp. Đồng thời, hỗ trợ người dân chuyển đổi từ lồng truyền thống sang lồng HDPE có khả năng di chuyển linh hoạt, tích hợp hệ thống sục khí tự động khi mực nước giảm sâu... Sớm đưa gói “Bảo hiểm nông nghiệp đối với thủy sản nuôi lồng” vào thực tế để giảm thiểu rủi ro thiên tai cho người dân. Đồng thời, xây dựng chuỗi liên kết từ con giống, thức ăn đến bao tiêu sản phẩm, tránh tình trạng khi xảy ra sự cố người dân phải tự vớt cá chết đi bán rẻ, bán cho không.

Bên cạnh đó, với những sự cố thiệt hại hàng loạt, người dân mong muốn Ngân hàng Nhà nước khu vực 4 chỉ đạo các ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách xã hội trực thuộc tiến hành rà soát, thực hiện khoanh nợ, giãn nợ và kích hoạt các gói vay ưu đãi mới để những hộ dân như anh Thiết, ông Bình có cơ hội “lên bờ” hoặc tái sản xuất khi con nước ổn định trở lại.

Sông Đà tại các địa bàn Đoan Hạ, Xuân Lộc... rồi lại đầy nước khi mùa mưa đến theo quy luật. Thế nhưng, nếu không có một bàn tay điều tiết vĩ mô giữa dòng điện và dòng sinh kế, thì trăn trở của những người nông dân nuôi cá lồng sẽ còn tiếp tục cùng nỗi lo âu canh cánh không dứt nhiều năm qua... Anh Dũng - một người đau đáu với nghề, bần thần bên mạn lồng nêu câu hỏi làm sao để nghề nuôi cá lồng bền vững và tôi biết, anh cũng như hàng chục hộ nuôi cá lồng trên địa bàn đang chờ một câu trả lời.

Theo thống kê sơ bộ của người nuôi cá lồng dọc khúc sông này, các hộ nuôi quy mô lớn như hộ ông Tưởng, ông Sỹ, ông Dũng, ông Huyền... đều lâm nạn khi nước sông Đà khan cạn. Tổng lượng cá chết trong đợt thiên tai nghẹt thở này lên đến 70 - 80 tấn cá thương phẩm. “Trồng cây đến ngày hái quả”, nhưng lại gần như trắng tay là tình cảnh khốn cùng của hàng chục hộ chăn nuôi cá lồng ở xã Thanh Thủy những ngày này.