Theo Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thủy sản, Phó Chủ tịch Hội Thủy sản Việt Nam, Dự luật cấm nhập khẩu cá rô phi đang được Quốc hội Brazil xem xét không đơn thuần là một rào cản thương mại. Với ngành cá rô phi Việt Nam, đây như là lời cảnh báo rằng, muốn đi xa hơn trên thị trường quốc tế thì lợi thế về sản lượng và giá thành không còn đủ, mà phải cạnh tranh bằng chất lượng, tính minh bạch và thương hiệu.
Phóng viên: Thưa Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn, nếu dự luật của Brazil được thông qua thì ngành cá rô phi Việt Nam sẽ chịu ảnh hưởng như thế nào?
Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn: Trước hết, cần khẳng định Dự luật số 6.331/2025 hiện mới được Ủy ban Nông nghiệp, Chăn nuôi, Cung ứng và Phát triển Nông thôn (CAPADR) thuộc Hạ viện Brazil thông qua. Để có hiệu lực, dự luật còn phải trải qua nhiều bước như được Hạ viện, Thượng viện thông qua và cuối cùng phải được Tổng thống Brazil phê chuẩn. Vì vậy, ở thời điểm này, chưa thể khẳng định lệnh cấm sẽ được áp dụng.
Theo dự thảo, Brazil sẽ cấm nhập khẩu cá rô phi dưới nhiều hình thức, từ cá giống, cá sống, phi lê đến các sản phẩm chế biến. Nếu được thông qua, đây sẽ là tác động rất lớn đối với ngành cá rô phi Việt Nam, bởi Brazil hiện là một trong những thị trường xuất khẩu quan trọng.
Trong giai đoạn 2015 – 2025, tốc độ tăng trưởng bình quân sản lượng cá rô phi đạt khoảng 8,4%/năm.
Năm 2025, xuất khẩu cá rô phi sang Brazil đạt khoảng 11 triệu USD, chiếm 10 – 11% tổng kim ngạch xuất khẩu cá rô phi của Việt Nam. Riêng 5 tháng đầu năm 2026, giá trị xuất khẩu cá rô phi từ Việt Nam vào Brazil đã đạt khoảng 34 triệu USD, cho thấy nhu cầu của thị trường này tiếp tục tăng. Vì thế, nếu thị trường Brazil bị đóng lại, tác động sẽ không chỉ dừng ở các doanh nghiệp xuất khẩu mà còn lan rộng đến toàn bộ chuỗi giá trị, từ người nuôi, cơ sở chế biến, doanh nghiệp sản xuất giống, thức ăn, vật tư đến các đơn vị cung cấp dịch vụ cho ngành.
Phóng viên: Theo ông, động thái này có phản ánh xu hướng gia tăng bảo hộ thương mại của Brazil hay không và Việt Nam cần chuẩn bị gì để ứng phó?
Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn: Theo tôi, lý do Brazil đưa ra dự luật này xuất phát từ hai yếu tố. Thứ nhất là lo ngại về an toàn sinh học, đặc biệt liên quan đến Tilapia Lake virus (TiLV) trên cá rô phi. Tuy nhiên, bên cạnh yếu tố kỹ thuật, không thể phủ nhận Brazil cũng muốn bảo vệ ngành sản xuất rô phi trong nước, bởi đây là quốc gia có sản lượng và xuất khẩu cá rô phi thuộc nhóm lớn trên thế giới.
Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam cần làm ngay là tăng cường trao đổi, đàm phán giữa hai Chính phủ thông qua các kênh ngoại giao, với sự tham gia của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao cùng Đại sứ quán Việt Nam tại Brazil. Mục tiêu là cung cấp đầy đủ thông tin, làm rõ các căn cứ khoa học để Brazil cân nhắc trước khi thông qua dự luật.
Song song với hoạt động ngoại giao, Việt Nam cần chủ động chuẩn bị hồ sơ, dữ liệu chứng minh năng lực kiểm soát dịch bệnh, an toàn sinh học và chất lượng sản phẩm. Nếu Brazil lo ngại nguy cơ lây lan dịch bệnh, chúng ta cần chứng minh hệ thống quản lý vùng nuôi, kiểm soát dịch bệnh và truy xuất nguồn gốc đáp ứng các yêu cầu quốc tế. Đồng thời, cũng cần đề nghị phía Brazil làm rõ cơ sở khoa học đối với những lo ngại mà họ đưa ra để hai bên cùng trao đổi trên tinh thần minh bạch và khách quan.
Về lâu dài, đây cũng là dịp để ngành cá rô phi nhìn lại toàn bộ chuỗi sản xuất. Những rào cản thương mại như vậy có thể xuất hiện ở bất kỳ thị trường nào. Vì thế, ngành cần tiếp tục nâng cao năng lực quản lý dịch bệnh, xây dựng các vùng nuôi an toàn, mở rộng diện tích đạt các chứng nhận quốc tế, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm chi phí sản xuất.
Phóng viên: Vậy nếu Brazil thực sự dừng nhập khẩu, ngành cá rô phi Việt Nam có thể bù đắp bằng những thị trường khác hay không, thưa ông?
Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn: Trong ngắn hạn, việc mất một thị trường lớn như Brazil chắc chắn sẽ tạo ra tác động đáng kể vì doanh nghiệp không thể ngay lập tức chuyển hướng xuất khẩu. Tuy nhiên, về dài hạn, nếu có chiến lược phù hợp, tôi cho rằng ngành cá rô phi Việt Nam vẫn có nhiều cơ hội phát triển.
Điều quan trọng là tiếp tục đa dạng hóa thị trường, khai thác hiệu quả những thị trường có giá trị cao như Mỹ, châu Âu và Nhật Bản. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần phát triển các dòng sản phẩm có giá trị gia tăng, đáp ứng nhu cầu riêng của từng thị trường. Thực tế, một số doanh nghiệp đã phát triển các sản phẩm chế biến phục vụ thị trường Nhật Bản, đây là hướng đi cần được nhân rộng.
Cần thiết xây dựng thương hiệu cho sản phẩm cá rô phi Việt Nam. Ảnh: ST
Theo tôi, ngành cá rô phi Việt Nam cũng cần xây dựng thương hiệu quốc gia. Thương hiệu ở đây không chỉ là tên gọi mà phải gắn với một hệ thống tiêu chuẩn về con giống, quy trình nuôi, kiểm soát dịch bệnh, chất lượng sản phẩm và khả năng truy xuất nguồn gốc. Khi sản phẩm có chất lượng ổn định và tạo được sự khác biệt, khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế sẽ cao hơn.
Việt Nam cũng có lợi thế về điều kiện tự nhiên để phát triển các mô hình nuôi mới, trong đó có vùng nước lợ. Đồng thời, tận dụng những ao nuôi tôm kém hiệu quả để phát triển cá rô phi nhằm tạo ra các sản phẩm khác biệt, nâng cao giá trị và mở rộng dư địa phát triển cho ngành.
Phóng viên: Theo ông, các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và hiệp hội cần triển khai những giải pháp gì trong thời gian tới để duy trì đà phát triển của ngành hàng cá rô phi Việt Nam?
Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn: Đối với cơ quan quản lý, theo tôi, nhiệm vụ trước mắt là tăng cường đối thoại, đàm phán với phía Brazil nhằm làm rõ các vấn đề kỹ thuật và hạn chế nguy cơ dự luật được thông qua. Song song với đó, cần xây dựng một chiến lược tổng thể mang tầm quốc gia để phát triển ngành cá rô phi Việt Nam trong dài hạn.
Chiến lược này phải xác định rõ mục tiêu, lộ trình và các giải pháp trọng tâm, từ nâng cao chất lượng con giống, kiểm soát dịch bệnh, phát triển vùng nuôi an toàn, ứng dụng khoa học công nghệ đến xây dựng hệ thống tiêu chuẩn và thương hiệu cho sản phẩm cá rô phi Việt Nam.
Đối với doanh nghiệp, cần chủ động hơn trong việc tìm kiếm thị trường mới, đa dạng hóa sản phẩm, đầu tư công nghệ để nâng cao chất lượng và tối ưu chi phí. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, đổi mới sáng tạo sẽ là yếu tố quyết định khả năng phát triển bền vững.
Song song với đó, các hiệp hội ngành hàng cũng cần phát huy vai trò là cầu nối giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, tăng cường chia sẻ thông tin thị trường, phối hợp xây dựng các tiêu chuẩn chung và tạo sự liên kết giữa các thành viên trong chuỗi sản xuất.
Hiện nay, ngành cá rô phi Việt Nam đang phát triển khá nhanh với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp và người nuôi. Vì vậy, việc hình thành một tổ chức đại diện đủ mạnh để kết nối các bên, chia sẻ thông tin, thống nhất định hướng phát triển và phối hợp giải quyết các vấn đề phát sinh là rất cần thiết. Khi toàn ngành cùng hướng tới một mục tiêu chung, cá rô phi Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc hơn để nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu trong thời gian tới.
Xuất phát từ yêu cầu đó, Hội Thủy sản Việt Nam đang khởi xướng kế hoạch thành lập Câu lạc bộ Cá rô phi Việt Nam. Đây sẽ là nơi quy tụ các tổ chức, doanh nghiệp, nhà khoa học và người nuôi cá rô phi trên cả nước nhằm tăng cường liên kết, trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm và phối hợp đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh, hướng tới phát triển ngành cá rô phi Việt Nam theo hướng chuyên nghiệp, hiệu quả và bền vững.
Trân trọng cảm ơn ông!
Thu Hồng (Thực hiện)
thuysanvietnam.com.vn
